Lekarz, który rano pracuje w publicznym szpitalu, a po południu przyjmuje prywatnie, nie łamie w Polsce żadnego przepisu. Kłopot zaczyna się tam, gdzie oba miejsca pracy spotyka ten sam pacjent: kolejka w jednym skraca się w drugim, a o tym, gdzie trafi chory, decyduje osoba, która zarabia po obu stronach. Sprawdziliśmy, jak piętnaście krajów reguluje taką sytuację, czy państwo wie, ilu lekarzy to dotyczy, i co z tego jest jawne.
Cztery sposoby
Kraje, które opisujemy, stosują jeden z czterech modeli — od rozdzielenia sektorów po brak reguł.
| Zasada | Czy państwo zna skalę | Co jest jawne | |
|---|---|---|---|
| Polska | Bez zgody i bez zgłoszenia; zakaz konkurencji tylko z umowy | Nie | Nic |
| Kanada | Lekarz wybiera: publiczny plan albo praktyka poza nim | Tak — liczba lekarzy poza planem w większości prowincji | Liczby w rocznym raporcie federalnym |
| Hiszpania | Zgoda urzędu, wpis do rejestru; praca bez zgody to bardzo ciężkie przewinienie | Zna zgody, nie zna godzin | Zgody — w Madrycie imiennie |
| Węgry | Uprzednia zgoda wyznaczonego organu; praca bez wniosku grozi zwolnieniem | Nie znaleźliśmy danych o liczbie zgód | Nic |
| Włochy | Lekarz wybiera wyłączność albo praktykę poza szpitalem; przy wyłączności może przyjmować prywatnie w szpitalu | Tak — coroczny raport dla parlamentu | Liczba lekarzy i przychody łącznie |
| Francja | Prywatna praktyka w szpitalu publicznym do 20% czasu pracy, na podstawie umowy | Tak — liczba lekarzy i honoraria w danych kasy chorych | Liczby łączne |
| Wielka Brytania | Obowiązek ujawnienia pracodawcy; zgoda nie jest potrzebna | Zna pracodawca | Ceny prywatnych konsultantów — imiennie |
| Niemcy | Pisemne zgłoszenie z góry; pracodawca może zakazać | Nie znaleźliśmy danych | Nic |
| Dania | Obowiązek poinformowania pracodawcy — dla starszych lekarzy i kierowników | Kontrola z 2016 r.: dwa z trzech regionów nie pilnowały | Nic |
| Szwecja | Dozwolone, jeśli nie podważa zaufania; inaczej pracodawca ma obowiązek zakazać | Zbadany region nie prowadził kontroli | Nic |
| Czechy | Zgoda pracodawcy tylko na działalność zbieżną z jego własną | Nie znaleźliśmy danych | Nic |
| Austria | Zasady w prawie krajów związkowych — nie ustaliliśmy | Nie znaleźliśmy danych | Nic |
| Belgia | Nie ustaliliśmy | Nie znaleźliśmy danych | Nic |
| Holandia | Nie ustaliliśmy | Nie znaleźliśmy danych | Nic |
| USA | Zakaz kierowania pacjentów programu publicznego do własnych podmiotów | Nie dotyczy | Nie dotyczy |
Wybór jednej strony: Kanada
Kanada rozdziela sektory najostrzej. Lekarz uczestniczący w publicznym planie prowincji rozlicza się tylko z planem i nie może pobierać od pacjenta dopłat. Może z planu wystąpić — wtedy jednak plan za jego usługi nie płaci albo zwraca pacjentowi najwyżej stawkę z taryfy. Poza Quebekiem robi to garstka: w roku 2024–25 w Ontario było 37 442 lekarzy w planie i 10 poza nim, a w Kolumbii Brytyjskiej 13 385 i 24. Liczby podaje co roku federalny raport; Quebec swoich nie przekazał.1
Quebec, gdzie lekarzy poza planem jest więcej, w kwietniu 2025 r. ograniczył odchodzenie ustawą: według komunikatu rządu prowincji nowi lekarze mają przez pięć lat pracować w publicznej sieci, a przejście do sektora prywatnego wymaga zgody publicznej agencji.2
Zgoda i wyłączność: Hiszpania, Węgry, Włochy, Francja
Hiszpania wymaga zgody. Ustawa z 1984 r. każe wpisywać zgody do rejestru personelu i zakazuje działalności prywatnej związanej z własną jednostką, a praca bez zgody jest bardzo ciężkim przewinieniem dyscyplinarnym.3 4 Ustawa o przejrzystości nakazuje takie zgody publikować, a Madryt robi to imiennie — z nazwiskiem lekarza, stanowiskiem i szpitalem.5 6
Węgry wprowadziły zgodę w 2021 r. Lekarz zatrudniony w państwowym albo samorządowym szpitalu może podjąć dodatkową pracę zarobkową tylko za uprzednią zgodą wyznaczonego organu, który ma na decyzję osiem dni; za pracę bez wniosku grozi zwolnienie w trybie natychmiastowym. W ramach publicznego etatu lekarz nie może też leczyć pacjenta, którego wcześniej leczył z tej samej choroby poza tym etatem.7 8 Liczby wydanych zgód nie znaleźliśmy.
Włochy dają lekarzowi publicznej służby zdrowia wybór: wyłączność z dodatkiem do pensji albo praktyka poza szpitalem. Lekarz z wyłącznością może przyjmować prywatnych pacjentów w swoim szpitalu, po godzinach, a szpital pobiera część opłaty. Minister zdrowia co roku składa parlamentowi sprawozdanie: w 2023 r. z tej możliwości korzystało 37,9% zatrudnionych lekarzy, a przychody wyniosły 1 286,1 mln euro (ok. 5,73 mld zł), z czego 1 000,0 mln euro (ok. 4,46 mld zł) trafiło do personelu.9 Sprawozdanie podaje kwotę łączną, a nie zarobki poszczególnych lekarzy.
Francja pozwala lekarzom zatrudnionym w szpitalu publicznym na prywatną praktykę w tym samym szpitalu pod trzema warunkami: lekarz wykonuje takie same czynności w ramach służby publicznej, praktyka prywatna zajmuje najwyżej 20% czasu pracy, a liczba prywatnych konsultacji i zabiegów jest mniejsza niż publicznych. Trybunał Obrachunkowy ocenił w 2023 r., że te ograniczenia łatwo obejść — z powodu niewystarczającej kontroli i tolerowania częstych nadużyć.10 Te same trzy warunki obowiązują nadal.11 W 2022 r. prywatną praktykę w szpitalu publicznym prowadziło 4 671 lekarzy, a ich honoraria wyniosły 644 mln euro (ok. 2,87 mld zł).11
Zgłoszenie: Wielka Brytania, Niemcy, Dania, Szwecja, Czechy
W tej grupie lekarz ma obowiązek poinformować pracodawcę, a ten może się sprzeciwić.
W Wielkiej Brytanii konsultant musi ujawnić pracodawcy zobowiązania wobec prywatnych pacjentów, ale nie potrzebuje zgody.12 13 Osobno urząd ochrony konkurencji nakazał w 2014 r., by prywatnie praktykujący konsultanci przekazywali swoje ceny konsultacji i zabiegów do niezależnej organizacji, która je publikuje.14
W Niemczech układ zbiorowy dla szpitali komunalnych wymaga pisemnego zgłoszenia odpłatnego zajęcia z wyprzedzeniem; pracodawca może go zakazać albo postawić warunki.15 Lekarz z kontraktem kasy chorych nie może z kolei pracować dodatkowo w wymiarze, który uniemożliwia mu przyjmowanie pacjentów kasy.16
W Danii obowiązek informowania wynika z porozumienia zbiorowego i dotyczy lekarzy naczelnych, starszych lekarzy i lekarzy oddziałowych. Urząd kontroli państwowej ustalił w 2016 r., że dwa z trzech zbadanych regionów go nie egzekwowały, a blisko połowa ordynatorów kierujących oddziałami miała dodatkowe zajęcia mimo obowiązującego w dwóch regionach zakazu.17
W Szwecji ustawa zakazuje pracownikowi publicznemu zajęć, które mogą podważyć zaufanie do jego bezstronności, a pracodawca ma obowiązek takiego zajęcia zakazać.18 Rewizorzy regionu Västerbotten sprawdzili w 2023 r. rejestr firm: 378 z 1 547 lekarzy regionu miało funkcję albo udziały w firmie. W próbie 60 takich przypadków zgłoszonych i udokumentowanych było 13%.19 Rejestr pokazuje udziały i zarządy, a nie samą praktykę prywatną, i dotyczy jednego regionu.
W Czechach kodeks pracy wymaga pisemnej zgody pracodawcy tylko na działalność zarobkową zbieżną z przedmiotem jego działalności.20
Bez reguł ustawowych: Polska
W Polsce ustawa o działalności leczniczej i ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty nie wymagają od lekarza zgody pracodawcy ani zgłoszenia mu pracy w innym miejscu.21 22 Wyjątkiem jest kierownik publicznej placówki, który na inne zatrudnienie potrzebuje pisemnej zgody podmiotu tworzącego.21 Kodeks pracy idzie w przeciwną stronę: pracodawca nie może zakazać pracownikowi równoległej pracy, chyba że zawarli odrębną umowę o zakazie konkurencji.23 Lekarzy pracujących na kontraktach kodeks pracy nie obejmuje.
Skali nikt nie mierzy. Jedyne dane pochodzą z ankiety samorządu lekarskiego z 2026 r., przeprowadzonej na próbie, która nie jest losowa: 30,8% badanych pracowało tylko w sektorze publicznym, 11,9% tylko w prywatnym, a 54,9% łączyło oba. Wśród problemów takiego łączenia lekarze wskazywali dopisywanie pacjentów poza kolejnością (41,4%) i korzystanie z publicznych zasobów (35,4%).24 Od sierpnia 2026 r. minister zdrowia może żądać od placówek danych o wynagrodzeniach i czasie pracy konkretnych osób, ale tylko na wniosek i bez publikacji.25
Inny podział: USA, Austria, Holandia, Belgia
W USA ten sam lekarz przyjmuje pacjentów programów publicznych i prywatnych ubezpieczycieli, więc pytanie o łączenie sektorów nie ma tam sensu. Uregulowano za to konflikt interesów: ustawa zakazuje lekarzowi kierowania pacjentów programu Medicare do podmiotu, z którym ma powiązania finansowe. Federalny urząd kontroli ustalił na danych z 2010 r., że lekarze kierujący do własnej diagnostyki zlecali ok. dwa razy więcej rezonansów i tomografii niż pozostali.26 27
W Austrii obok lekarzy z umową kasy chorych działają gabinety bez umowy: pacjent płaci sam i dostaje od kasy zwrot części kosztów. W 2023 r. pacjenci złożyli w największej kasie rachunki na 551,45 mln euro (ok. 2,46 mld zł), z czego kasa zwróciła 208,85 mln euro (ok. 931 mln zł).28 Ilu lekarzy szpitalnych prowadzi takie gabinety, nie ustaliliśmy.
Dla Holandii i Belgii nie znaleźliśmy ani zasad, ani danych o tym, ilu lekarzy szpitalnych pracuje równolegle w konkurencyjnych klinikach.
Co z tego wynika
Da się wiedzieć
przykłady z opisanych krajów
- Ilu lekarzy jest w publicznym systemie, a ilu poza nim — Kanada, co roku.
- Który lekarz ma zgodę na pracę prywatną — Madryt, imiennie.
- Ilu lekarzy publicznych przyjmuje prywatnie i jakie są z tego przychody — Włochy i Francja, łącznie.
Nikt nie pokazuje
w żadnym z opisanych krajów
- Ile lekarz zarabia łącznie po obu stronach.
- Ile godzin pracuje w każdym z sektorów.
- Ilu pacjentów przeszło z jego prywatnego gabinetu na publiczny oddział.
Opisane kraje nie zakazują lekarzom pracy prywatnej jako takiej — najdalej idzie Kanada, która każe wybrać jedną stronę. Różnią się tym, czy ktokolwiek o tej pracy wie. Tam, gdzie wymagana jest zgoda albo wybór jednej strony, powstaje rejestr, a z rejestru da się zrobić statystykę. Tam, gdzie wystarcza zgłoszenie pracodawcy, kontrole w Danii i Szwecji pokazały, że zgłoszeń często po prostu nie ma.
Polska należy do krajów, w których nie ma ani zgody, ani zgłoszenia, ani statystyki. Postulat tej strony — łączne wynagrodzenie z pieniędzy publicznych pod stałym identyfikatorem zamiast nazwiska — nie dotyczy zarobków prywatnych. Pokazałby jednak, ile pracy lekarz wykonuje na koszt publicznego płatnika, a to pierwsza liczba potrzebna do rozmowy o łączeniu obu sektorów. Mechanizm opisujemy w tekstach o pracy w wielu miejscach i o kolejce i cenie prywatnej wizyty.
Metoda
Dla każdego kraju sprawdzaliśmy cztery rzeczy: jaka zasada wynika z ustawy albo układu zbiorowego, czy państwo lub płatnik zna skalę zjawiska, co jest publikowane i co ustaliły organy kontroli. Opieramy się na tekstach ustaw, raportach trybunałów obrachunkowych i urzędów oraz sprawozdaniach dla parlamentów. Tam, gdzie piszemy „nie znaleźliśmy danych”, nie twierdzimy, że ich nie ma — nie udało się dotrzeć do urzędowego źródła. Kraje opisujemy szerzej w tekstach zebranych na stronie Ochrona zdrowia w innych krajach.
Ocena kontroli we Francji pochodzi z raportu z 2023 r.; same warunki potwierdza raport z 2025 r. Dane o Danii pochodzą z kontroli z 2016 r. Kwoty w obcych walutach przeliczamy na złote po kursie średnim NBP z 20.11.2026 (tabela 226/A/NBP/2026): 1 EUR = 4,4559 zł. Przeliczenia są przybliżone i zmieniają się razem z kursem.
Przypisy 28ustawy, dane i komunikaty, z których korzystaliśmy
-
Health Canada, Canada Health Act Annual Report 2024–2025. ↩
-
Rząd Quebecu, komunikat o uchwaleniu ustawy nr 83, 24.04.2025. ↩
-
Ustawa 53/1984 o niepołączalności stanowisk personelu administracji publicznej, art. 11, 14 i 18. ↩
-
Ustawa 55/2003 o statucie ramowym personelu służby zdrowia, art. 72 i 73. ↩
-
Ustawa 19/2013 o przejrzystości, dostępie do informacji publicznej i dobrym rządzeniu, art. 8 ust. 1 lit. g. ↩
-
Wspólnota Madrytu, decyzja z 27.10.2023 w sprawie dostępu do informacji. ↩
-
Ustawa C z 2020 r. o stosunku służbowym w ochronie zdrowia, art. 4. ↩
-
Rozporządzenie rządu 528/2020, § 6–7. ↩
-
Minister zdrowia Włoch, sprawozdanie dla parlamentu o prywatnej praktyce lekarzy w placówkach publicznych za 2023 r. (Izba Deputowanych, Doc. CLXVIII nr 3, przekazane 8.07.2025), tab. 3. ↩
-
Cour des comptes, Les établissements de santé publics et privés, entre concurrence et complémentarité, 12.10.2023, s. 64–66; wcześniej tak samo w raporcie Les personnels des établissements publics de santé, 2006, s. 52–53. ↩
-
Haut Conseil pour l’avenir de l’assurance maladie, raport o dopłatach do honorariów, załącznik 2 (s. 28–29: obowiązujące warunki; tab. 3: lekarze i honoraria), październik 2025. ↩ ↩2
-
NHS Employers, Terms and Conditions – Consultants (England) 2003, wersja z 16.05.2025, załącznik 9: pkt 3–4 (konsultant informuje przełożonego o regularnej praktyce prywatnej, co najmniej raz w roku przy przeglądzie planu pracy), pkt 12 (zgoda pracodawcy potrzebna tylko do korzystania z zasobów NHS). ↩
-
British Medical Association, Consultants and private practice — strona związku zawodowego lekarzy. ↩
-
Competition and Markets Authority, Private Healthcare Market Investigation Order 2014, art. 20–22. ↩
-
Układ zbiorowy dla lekarzy szpitali komunalnych (TV-Ärzte/VKA), § 3 ust. 3, stan na lipiec 2025. ↩
-
Rigsrevisionen, odpowiedź ministra zdrowia w sprawie sprawozdania nr 3/2016 o dodatkowych zajęciach lekarzy szpitalnych, 17.03.2017. ↩
-
Lag (1994:260) om offentlig anställning, § 7–7c. ↩
-
Revisorerna Region Västerbotten, Kontroll över bisysslor, raport 6/2023, grudzień 2023. ↩
-
Kodeks pracy (ustawa 262/2006), § 304. ↩
-
Ustawa o działalności leczniczej, tekst jednolity (Dz.U. 2026 poz. 156); zgoda dla kierownika: art. 47 ust. 3. ↩ ↩2
-
Ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty, tekst jednolity (Dz.U. 2026 poz. 37). ↩
-
Kodeks pracy, tekst jednolity (Dz.U. 2025 poz. 277), art. 26¹ i art. 101¹. ↩
-
Naczelna Izba Lekarska, Ośrodek Badań i Analiz, Raport z badania „Perspektywa 27”, 2026 — badanie internetowe 29.04–4.05.2026, N = 2243. ↩
-
Ustawa z 19 czerwca 2026 r. o zmianie ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych oraz ustawy o działalności leczniczej (Dz.U. 2026 poz. 972). ↩
-
Centers for Medicare & Medicaid Services, Physician Self-Referral. ↩
-
US Government Accountability Office, Medicare: Higher Use of Advanced Imaging Services by Providers Who Self-Refer Costing Medicare Millions, GAO-12-966, 2012. ↩
-
Rechnungshof, Ärztliche Versorgung im niedergelassenen Bereich 2018 bis 2023 — informacja prasowa, 12.12.2025. ↩
Historia zmian 1
ostatnia zmiana 19.11.2026 · Aktualizacja do nowszych źródeł: Włochy według sprawozdania za 2023 r. (37,9% lekarzy, 1 286,1 mln euro przychodów), ocena kontroli we Francji według raportu Trybunału Obrachunkowego z 2023 r. zamiast z 2006 r.
Aktualizacja do nowszych źródeł: Włochy według sprawozdania za 2023 r. (37,9% lekarzy, 1 286,1 mln euro przychodów), ocena kontroli we Francji według raportu Trybunału Obrachunkowego z 2023 r. zamiast z 2006 r.