Pacjent, któremu w szpitalu stała się krzywda, może dziś pójść czterema drogami: złożyć wniosek do Funduszu Kompensacyjnego, pozwać szpital, zawiadomić prokuraturę albo poskarżyć się rzecznikowi odpowiedzialności zawodowej w izbie lekarskiej. Hasło no-fault pojawia się w sporach o każdą z tych dróg, ale za każdym razem znaczy co innego.
Poniżej: co to słowo oznacza, jak takie systemy działają w krajach, które mają je od dziesięcioleci, co uchwalono i co proponuje się w Polsce — oraz co zostałoby z odpowiedzialności lekarza, gdyby wyłączyć odpowiedzialność karną za nieumyślny błąd.
Trzy znaczenia jednego słowa
No-fault to po angielsku „bez winy”. W ochronie zdrowia nazywa się tak trzy osobne rozwiązania. Można wprowadzić każde z nich bez pozostałych.
W Polsce działa tylko pierwsze z trzech rozwiązań, a spór toczy się o drugie
| Na czym polega | Stan w Polsce | |
|---|---|---|
| Kompensacja bez orzekania o winie | pacjent dostaje pieniądze z funduszu albo ubezpieczenia i nie musi wskazać, kto zawinił | działa od 6 września 2023 r.: Fundusz Kompensacyjny Zdarzeń Medycznych, tylko dla szkód w szpitalu |
| Ograniczenie odpowiedzialności karnej | o to toczy się spórza nieumyślny błąd przy leczeniu personel nie odpowiada karnie albo odpowiada łagodniej | o to toczy się spórnie obowiązuje; postulat samorządu lekarskiego pod nazwą „klauzula wyższego dobra” |
| Ochrona zgłaszającego | kto sam zgłosi błąd do rejestru zdarzeń niepożądanych, nie ponosi za to zgłoszenie konsekwencji | była w projekcie rządowym z 2022 r.; w uchwalonej ustawie o jakości jej nie ma |
Za granicą no-fault oznacza zwykle pierwsze rozwiązanie, czasem razem z trzecim. W polskiej debacie samorząd lekarski używa tego słowa przede wszystkim dla drugiego.
Jak to działa w innych krajach
Najstarsze systemy mają kraje nordyckie i Nowa Zelandia. Łączy je jedno: pacjent składa wniosek do instytucji, która ocenia szkodę, a nie osobę. Różni je to, kiedy płacą.
„Bez winy” nie znaczy „za każdą szkodę”: w Danii i Norwegii odszkodowanie dostaje mniej niż co czwarty wnioskodawca
| Kiedy pacjent dostaje pieniądze | Ile wniosków kończy się wypłatą | Skala | |
|---|---|---|---|
| Szwecja | gdy szkody dałoby się uniknąć, gdyby leczył doświadczony specjalista | nieco ponad 40% spraw rozstrzygniętych w 2025 r. | 22 800 zgłoszeń, niespełna 740 mln koron wypłat w 2025 r. |
| Dania | gdy doświadczony specjalista postąpiłby inaczej, a także przy rzadkich i ciężkich powikłaniach, choć wszyscy postąpili prawidłowo | 22,3% decyzji w 2024 r. | 13 327 zgłoszeń, 838,53 mln koron wypłat w 2024 r. |
| Norwegia | gdy zawiodło udzielanie pomocy, „nawet jeśli nikogo nie można obwinić” | 24% w 2025 r. (30% w 2020 r.) | 8382 wnioski, 1063 mln koron wypłat w 2025 r.; średnio 225 dni do decyzji |
| Nowa Zelandia | gdy uraz jest skutkiem leczenia; winy ani zaniedbania nie trzeba dowodzić | ok. 37% wniosków jest odrzucanych | system obejmuje wszystkie urazy; zwykłego odszkodowania przed sądem dochodzić nie można |
Szwedzki ubezpieczyciel Löf, który należy do regionów, opisuje zasadę tak: odszkodowanie przysługuje, jeśli szkody dałoby się uniknąć przy leczeniu przez doświadczonego specjalistę, a nie tylko dlatego, że leczenie nie przyniosło oczekiwanego wyniku.1 Podobny test stosuje Dania, która dodatkowo płaci za rzadkie i ciężkie powikłania, nawet gdy nikt nie popełnił błędu.2 Norweska ustawa przyznaje odszkodowanie, gdy szkoda wynika z zawodności świadczenia, „nawet jeśli nikogo nie można obwinić”.3
Instytucje te nie wiążą liczby wniosków z liczbą błędów. Norweski fundusz zanotował w 2025 r. rekordowe 8382 wnioski i zaznaczył, że nie ma podstaw sądzić, by przybywało błędów w leczeniu.4
W Nowej Zelandii system zastąpił proces cywilny: poszkodowany nie może pozwać o zwykłe odszkodowanie, zostało mu tylko rzadko używane roszczenie o odszkodowanie karne. Autor przeglądu z 2025 r. podaje, że ok. 37% wniosków o uznanie urazu związanego z leczeniem jest odrzucanych.5
Systemy te bywają krytykowane we własnych krajach. Francuski fundusz ONIAM, który od 2002 r. płaci za ciężkie wypadki medyczne bez winy, ocenił w 2017 r. tamtejszy Trybunał Obrachunkowy: wyniki uznał za „bardzo dalekie od celów”, komisje odrzuciły z powodu progu ciężkości trzy czwarte wniosków, a postępowanie z udziałem funduszu trwało średnio 2 lata i 9 miesięcy.6
Co w tych krajach zostaje z odpowiedzialności
W żadnym z opisanych krajów system wypłat nie zastąpił odpowiedzialności osoby. Zostały dwa tory: karny i nadzór nad zawodem.
Tor karny. W Szwecji lekarz albo pielęgniarka mogą odpowiadać za spowodowanie uszczerbku na zdrowiu lub śmierci pacjenta. Zarzuty są rzadkie, ale się zdarzają i kończyły się skazaniami — pisze szwedzka badaczka prawa medycznego.7 W Wielkiej Brytanii, która no-fault nie wprowadziła, od 1994 r. do 2018 r. za nieumyślne spowodowanie śmierci przez rażące niedbalstwo oskarżono 47 pracowników ochrony zdrowia, w tym 37 lekarzy; skazano 23, a 4 wyroki uchylono w apelacji.8
Nadzór nad zawodem. W Szwecji i Norwegii o prawie do zawodu decydują organy państwa, w Danii skargi na personel rozpatruje państwowa komisja dyscyplinarna, niezależna od zarządzających ochroną zdrowia.9 W Nowej Zelandii skargi przyjmuje niezależny komisarz ds. zdrowia i niepełnosprawności, który w roku 2024/25 dostał ich 3477.10
Ten nadzór jest używany. W latach 2020–2025 urzędy w Norwegii i Szwecji odbierały prawo do zawodu ok. 90 razy częściej niż polskie sądy lekarskie w przeliczeniu na liczbę lekarzy, a brytyjski trybunał — ok. 16 razy częściej. Systemy różnią się zakresem spraw, więc to rząd wielkości, a nie dokładna miara; rachunek i zastrzeżenia są w analizie Najwyższa kara, której prawie się nie orzeka.
Polska: komisje, ustawa o jakości, Fundusz
Komisje wojewódzkie. Od 2012 r. o tym, czy doszło do zdarzenia medycznego, orzekały wojewódzkie komisje. Najwyższa Izba Kontroli sprawdziła osiem z nich i w 2018 r. oceniła, że postępowanie przed komisją „nie stało się faktyczną alternatywą dla postępowania sądowego”. Wnioskodawcy odrzucili 71,9% propozycji odszkodowań złożonych przez szpitale, a średni czas postępowania w pierwszej instancji wynosił, zależnie od komisji, od 4 do 10,2 miesiąca.11 Komisje zlikwidowano w 2024 r.12
Ustawa o jakości. Rządowy projekt z grudnia 2022 r. zawierał dwa elementy no-fault. Zakazywał działań represyjnych wobec osoby, która zgłosiła zdarzenie niepożądane. Pozwalał też sądowi nadzwyczajnie złagodzić karę lekarzowi, pielęgniarce, położnej, ratownikowi lub diagnoście za nieumyślne narażenie pacjenta albo nieumyślny uszczerbek na zdrowiu — jeśli sprawca sam zgłosił zdarzenie, zanim dowiedziały się o nim organy ścigania, nie był pod wpływem alkoholu i nie naruszył reguł ostrożności umyślnie lub rażąco.13 Ta ustawa upadła: Senat ją odrzucił, a Sejm 14 kwietnia 2023 r. nie zebrał większości potrzebnej do odrzucenia jego uchwały.14 Uchwalona w czerwcu 2023 r. ustawa z projektu poselskiego nie ma przepisów o złagodzeniu kary ani o zakazie represji wobec zgłaszającego.15
Fundusz Kompensacyjny Zdarzeń Medycznych. Działa przy Rzeczniku Praw Pacjenta od 6 września 2023 r. i jest polską wersją pierwszego znaczenia no-fault. Płaci, gdy zakażenia, uszczerbku albo śmierci pacjenta „z wysokim prawdopodobieństwem można było uniknąć”, i tylko wtedy, gdy do szkody doszło w szpitalu przy świadczeniach finansowanych ze środków publicznych. Ustawa wyznacza kwoty od 2 tys. do 200 tys. zł dla pacjenta i od 20 tys. do 100 tys. zł dla osoby bliskiej po śmierci pacjenta, co roku waloryzowane.16
W 2025 r. do Funduszu wpłynęło 2577 wniosków. Rzecznik wydał 586 decyzji o przyznaniu świadczenia i 707 odmownych. Wypłacił 34,3 mln zł, średnio 58 tys. zł.17 O tym, jak złożyć wniosek, pisze przewodnik Prawa pacjenta.
Trzy cechy Funduszu mają znaczenie dla odpowiedzialności:
- 01.
Nie ustala winnego. Sprawozdanie Rzecznika podaje wprost: „Uzyskanie świadczenia nie wymaga udowodnienia winy podmiotu leczniczego”. Ustawa nie przewiduje przekazania sprawy rzecznikowi odpowiedzialności zawodowej ani prokuratorowi.
- 02.
Zamyka drogę cywilną. Przyjęcie świadczenia jest równoznaczne ze zrzeczeniem się roszczeń o odszkodowanie, rentę i zadośćuczynienie za szkody ujawnione do dnia złożenia wniosku.
- 03.
Wnioski zostają w szpitalu. Po wypłacie szpital ma przeanalizować przyczyny zdarzenia i wdrożyć zalecenia. Ustawa nie każe mu nikomu tej analizy przedstawić.
Wnioski opiniuje zespół, w którym na co najmniej 20 członków co najmniej 15 musi być lekarzami.16
Czego chce samorząd lekarski
W lutym 2024 r. prezydia Naczelnej Rady Lekarskiej oraz Naczelnej Rady Pielęgniarek i Położnych przyjęły wspólne stanowisko: „Należy zdjąć z osób wykonujących zawody medyczne ryzyko odpowiedzialności karnej za czyny nieumyślne wynikające z udzielania świadczeń zdrowotnych. Pacjentowi należy zapewnić natomiast mechanizmy pozwalające na efektywne, szybkie i pozasądowe uzyskanie odpowiedniej rekompensaty za poniesione szkody”.18 Samorząd nazywa ten postulat klauzulą wyższego dobra.

Stanowisko dotyczy odpowiedzialności karnej; o cywilnej i zawodowej nie mówi. Według opisu serwisu Prawo.pl propozycja środowiska lekarskiego polega na dodaniu przepisu do Kodeksu karnego: osoba wykonująca zawód medyczny nie odpowiadałaby za nieumyślne przestępstwo, chyba że była pod wpływem alkoholu lub środków odurzających albo skutek wynikał z rażącego niezachowania ostrożności.19 Pełnego brzmienia przepisu samorząd nie opublikował w dokumentach, do których dotarliśmy.
Podobny przepis już obowiązywał. Ustawa z 28 października 2020 r. wyłączyła przestępność nieumyślnych czynów popełnionych przy rozpoznawaniu i leczeniu COVID-19 w czasie stanu epidemii, „chyba że spowodowany skutek był wynikiem rażącego niezachowania ostrożności wymaganej w danych okolicznościach”.20
Minister zdrowia powołał 2 czerwca 2025 r. zespół, który po miesiącu dostał nazwę Zespołu do spraw Rozwiązań Prawnych w Zakresie Odpowiedzialności Cywilnej i Karnej Lekarzy i Lekarzy Dentystów. Ma opracować koncepcję przepisów „służących wzmocnieniu bezpieczeństwa pacjenta” i ograniczeniu zdarzeń niepożądanych. Zarządzenie nie wyznacza terminu, a członków zobowiązuje do poufności.21 Do 17 listopada 2026 r. nie znaleźliśmy opublikowanego raportu zespołu ani projektu ustawy z taką klauzulą.
Co zostaje, gdy zniknie odpowiedzialność karna
Dziś lekarza, który popełnił błąd, mogą ocenić trzy niezależne od siebie instytucje. Klauzula zmienia jedną z nich.
Po wyłączeniu odpowiedzialności karnej jedyną instytucją, która ocenia osobę lekarza, zostaje sąd jego własnego samorządu
| Kto ocenia | Kogo ocenia | Po wprowadzeniu klauzuli | |
|---|---|---|---|
| Droga karna | to zmienia klauzulaprokurator i sąd powszechny | to zmienia klauzulaosobę | to zmienia klauzulatylko rażące niezachowanie ostrożności, alkohol i środki odurzające |
| Fundusz Kompensacyjny | Rzecznik Praw Pacjenta | zdarzenie, nie osobę | bez zmian |
| Proces cywilny | sąd powszechny | najczęściej szpital i jego ubezpieczyciela | bez zmian; zamknięty dla tych, którzy przyjęli świadczenie z Funduszu |
| Odpowiedzialność zawodowa | rzecznik i sąd lekarski w izbie lekarskiej | osobę | bez zmian |
Sądy lekarskie orzekły w latach 2020–2025 w pierwszej instancji 2 516 kar. 86% z nich to upomnienie, nagana albo kara pieniężna. Prawo do zawodu w latach 2010–2025 prawomocnie straciło 20 lekarzy.22 Lekarzy sądzą tam lekarze wybrani przez zjazdy lekarzy, a poza samorząd sprawa wychodzi dopiero z kasacją do Sądu Najwyższego — opisuje to tekst Jak działają sądy lekarskie.
Proces cywilny dotyczy placówki, nie osoby. Ministerstwo Sprawiedliwości prowadzi ewidencję spraw o odszkodowania „za szkody wyrządzone przez służbę zdrowia” i dzieli je według pozwanego: publiczny zakład opieki zdrowotnej, Skarb Państwa albo samorząd, zakład niepubliczny. W 2024 r. do sądów rejonowych i okręgowych wpłynęło 685 takich spraw. Sądy pierwszej instancji załatwiły 643: w 184 (29%) uwzględniły powództwo w całości lub części, 169 oddaliły, a 16 skończyło się ugodą. Na koniec roku czekały 2 302 sprawy — ponad trzy razy więcej, niż sądy załatwiły w ciągu roku.23
Z tego zestawienia wynikają cztery słabe punkty polskiej wersji no-fault:
- 01.
Znika tor niezależny od zawodu. W Szwecji, Norwegii i Danii obok wypłat bez winy działa państwowy nadzór nad zawodem. W Polsce osobę lekarza poza sądem karnym ocenia tylko samorząd.
- 02.
Wypłata nie uruchamia żadnej oceny. Fundusz nie wskazuje, co i kto zawiódł, a przyjęcie świadczenia zamyka proces cywilny, w którym mogłoby to zostać ustalone.
- 03.
Brakuje części, która no-fault uzasadnia. Wyłączenie karalności ma zachęcać do zgłaszania błędów. Obowiązku zgłaszania, ochrony zgłaszającego i krajowego rejestru zdarzeń w uchwalonej ustawie nie ma.
- 04.
Skutków nie da się zmierzyć. Na pytanie posłów, ile spraw o błędy medyczne kończy się prawomocnym skazaniem, Ministerstwo Sprawiedliwości odpowiedziało w 2025 r., że formularze statystyczne sądów nie pozwalają wyodrębnić takich informacji.
Argumenty za
Odpowiedzialność karna za błąd jest już dziś rzadka, a postępowania długie. W 2017 r. prokuratury prowadziły 5 678 postępowań o błędy medyczne. Decyzją merytoryczną zakończyły 2 002: 139 aktem oskarżenia, 2 wnioskiem o dobrowolne poddanie się karze, 1 613 umorzeniem i 248 odmową wszczęcia. Umorzenia i odmowy to 93% decyzji merytorycznych.24 Nowszych danych Prokuratura Krajowa w tej postaci nie opublikowała.
Samorząd lekarski wyciąga z tego wniosek, że postępowanie karne obciąża wielu lekarzy, a rzadko kończy się wyrokiem, i że strach przed nim zniechęca do ujawniania błędów. Szwedzka analiza prawna dochodzi do podobnej oceny: kara za pomyłkę słabo zapobiega kolejnym, a ryzyko oskarżenia obniża gotowość do zgłaszania zdarzeń.7 Postulat samorządu zostawia też karalność rażącego niezachowania ostrożności.
Nie znaleźliśmy badania, które pokazywałoby, że wypłaty bez orzekania o winie pogarszają bezpieczeństwo pacjentów.
Przypisy 24ustawy, dane i komunikaty, z których korzystaliśmy
-
Löf (regionernas ömsesidiga försäkringsbolag), Skadestatistik 2025 — Hela Sverige (PDF), 13 marca 2026 r.: zasada odszkodowania, 22 800 zgłoszeń, wypłata w nieco ponad 40% spraw rozstrzygniętych, niespełna 740 mln koron. ↩
-
Patienterstatningen, Årstal 2024 — Behandlingsskader, hele landet (PDF), 2025: 13 327 zgłoszeń, 12 683 decyzje o prawie do odszkodowania, 22,3% uznanych, 838,53 mln koron; opis reguł „specialistreglen” i „rimelighedsreglen”. ↩
-
Lov om erstatning ved pasientskader mv. (pasientskadeloven), ustawa z 15 czerwca 2001 r. nr 53, § 2. ↩
-
Norsk pasientskadeerstatning, Årsrapport 2025 (PDF): 8382 wnioski, 24% uznanych (30% w 2020 r.), 1063 mln koron wypłat, 225 dni do decyzji. ↩
-
Andrew A., A no-fault approach to medical error: a New Zealand perspective, Journal of Hospital Management and Health Policy, 2025. ↩
-
Cour des comptes, L’indemnisation amiable des victimes d’accidents médicaux (PDF), raport roczny 2017, t. 1. ↩
-
Wahlberg L., Skäligt straffansvar för misstag inom medicin (PDF), Nordisk socialrättslig tidskrift nr 19–20, 2019. ↩ ↩2
-
Gross negligence manslaughter in healthcare. The report of a rapid policy review (PDF), przegląd pod kierunkiem prof. Normana Williamsa dla rządu Wielkiej Brytanii, czerwiec 2018 r., pkt 4.5. ↩
-
Sundhedsvæsenets Disciplinærnævn, Årsberetning 2024 (PDF). O Szwecji i Norwegii: źródła w analizie „Najwyższa kara, której prawie się nie orzeka”. ↩
-
Health and Disability Commissioner, Annual Report 2024/25 (PDF). ↩
-
Najwyższa Izba Kontroli, Pozasądowe dochodzenie roszczeń przez pacjentów (PDF), informacja o wynikach kontroli P/18/057, 2018 r. ↩
-
Rzecznik Praw Pacjenta, sprawozdanie za 2024 r., druk sejmowy nr 1733 (PDF). ↩
-
Rządowy projekt ustawy o jakości w opiece zdrowotnej i bezpieczeństwie pacjenta, druk sejmowy nr 2898 z 21 grudnia 2022 r. (PDF): art. 21 (zakaz działań represyjnych), art. 62 (nadzwyczajne złagodzenie kary i odstąpienie od jej wymierzenia). ↩
-
Sejm RP, przebieg procesu legislacyjnego, druk nr 2898: uchwalenie 9 marca 2023 r., uchwała Senatu o odrzuceniu z 30 marca 2023 r., głosowanie Sejmu z 14 kwietnia 2023 r. ↩
-
Ustawa z 16 czerwca 2023 r. o jakości w opiece zdrowotnej i bezpieczeństwie pacjenta, Dz.U. 2023 poz. 1692 (PDF). ↩
-
Ustawa z 16 czerwca 2023 r. o zmianie ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. 2023 poz. 1675 (PDF): definicja zdarzenia medycznego, rozdział 13b — art. 67q (zakres), art. 67s (kwoty i waloryzacja), art. 67x ust. 4 (skład zespołu), art. 67zc ust. 2 (zrzeczenie się roszczeń), art. 67zd ust. 3 (analiza przyczyn w szpitalu). ↩ ↩2
-
Rzecznik Praw Pacjenta, sprawozdanie za 2025 r., druk sejmowy nr 3042 (PDF), rozdział o Funduszu Kompensacyjnym Zdarzeń Medycznych. ↩
-
Stanowisko nr 1 Prezydium Naczelnej Rady Lekarskiej i Prezydium Naczelnej Rady Pielęgniarek i Położnych z 14 lutego 2024 r. (PDF), Naczelna Izba Lekarska. ↩
-
Prawo.pl, Klauzula no-fault dla lekarzy — za i przeciw, 9 grudnia 2024 r. ↩
-
Ustawa z 28 października 2020 r. o zmianie niektórych ustaw w związku z przeciwdziałaniem sytuacjom kryzysowym związanym z wystąpieniem COVID-19, Dz.U. 2020 poz. 2112 (PDF), art. 24. ↩
-
Minister Zdrowia, zarządzenie z 2 czerwca 2025 r., Dz. Urz. Min. Zdrow. 2025 poz. 34 (PDF), oraz zarządzenie zmieniające z 2 lipca 2025 r., poz. 45 (PDF). ↩
-
Naczelna Izba Lekarska, Dane liczbowe dotyczące sądów lekarskich: roczne sprawozdania okręgowych sądów lekarskich i Naczelnego Sądu Lekarskiego; sumy — zestawienie własne opisane w analizie „Najwyższa kara, której prawie się nie orzeka”. ↩
-
Ministerstwo Sprawiedliwości, odpowiedź z 12 czerwca 2025 r. na interpelację nr 9798 (PDF) oraz zestawienie statystyczne (PDF): ewidencja spraw o odszkodowania za szkody wyrządzone przez służbę zdrowia w latach 2023–2024; sumy sądów rejonowych i okręgowych w pierwszej instancji — obliczenie własne. ↩ ↩2
-
Prokuratura Krajowa, Prokuratura prowadzi coraz więcej spraw dotyczących błędów medycznych, komunikat z 5 kwietnia 2018 r.; udział umorzeń i odmów — obliczenie własne. ↩